Sırbistan’da Medya Alarmı
Bakan Bratina’dan N1 ve Nova S’nin yeni sahibine “Açık Mektubu” Bağımsız Yayıncılığa Yeni Bir Baskı mı?
Sırbistan’da iktidar ile bağımsız medya arasındaki gerilim yeni bir boyuta taşındı. Enformasyon Bakanı Boris Bratina, N1 ve Nova S’nin yeni sahibi olması beklenen Alpac Capital’e gönderdiği mektupla iki televizyon kanalının ülkenin medya düzenleyicisi REM’e kaydedilmesini istedi. Gazeteci örgütleri ise girişimi siyasi baskı olarak değerlendiriyor.
Sırbistan’da medya özgürlüğü tartışmalarını yeniden alevlendiren gelişme, Enformasyon ve Telekomünikasyon Bakanı Boris Bratina’nın Alpac Capital yöneticisi Pedro Vargas David’e gönderdiği açık mektupla başladı.
Bratina, Alpac Capital’in United Group’un medya varlıklarını bir araya getiren Adria News Network’ü (ANN) resmen devralması süreci tamamlandıktan sonra N1 Beograd ve Nova S televizyonlarının Sırbistan’daki düzenleyici otoriteye, yani Elektronik Medya Düzenleme Kurumu’na (REM), kaydedilmesi gerektiğini savundu.
Ancak bakanın mektubu yalnızca hukuki ve düzenleyici bir talep içermiyor. Bratina, N1 ve Nova S hakkında son derece sert siyasi ifadeler kullanıyor; bu kuruluşları hükümet karşıtı faaliyetlerin merkezinde olmakla suçluyor ve eski medya yapılanmasına ilişkin ağır ithamlarda bulunuyor.
“Hukuki dilin arkasına gizlenmiş siyasi baskı”
Sırbistan Bağımsız Gazeteciler Birliği (NUNS) Genel Sekreteri Tamara Filipović Stevanović’e göre mektubun asıl önemi burada ortaya çıkıyor.
Filipović Stevanović, mektubun görünüşte bir yatırımcıya yönelik hukuki uyarı niteliğinde olmasına rağmen, gerçekte medya kuruluşları ve çalışanları üzerinde siyasi baskı oluşturduğunu belirtiyor. Ona göre devlet makamlarının kullandığı bu tür ifadeler, ileride alınabilecek idari önlemlerin de habercisi olarak okunabilir.
Avrupa Gazeteciler Federasyonu Başkanı Maja Sever ise daha da sert bir değerlendirme yaptı. Sever, devletin özel bir medya yatırımcısına bu biçimde doğrudan seslenmesini “gerçeküstü” olarak nitelendirirken, gelişmenin Sırbistan’da kalan bağımsız medya kuruluşlarını susturma çabasının bir parçası olabileceğini söyledi.
Tartışmanın merkezinde REM var
Bratina’nın argümanı tamamen siyasi söylemden ibaret değil. Bakanlık, Sırbistan’ın 2023 yılında medya mevzuatını AB’nin Görsel-İşitsel Medya Hizmetleri Direktifi ile uyumlu hale getirdiğini ve belirli koşullar altında başka bir AB ülkesinde kayıtlı yayıncıların Sırbistan’da kurulmuş kabul edilebileceğini savunuyor.
Bratina’ya göre N1 ve Nova S bu kriterleri karşılıyor. Bu nedenle iki kanalın Sırbistan’daki medya düzenleyicisinin denetimine girmesi gerektiği öne sürülüyor.
Fakat burada önemli bir ayrım bulunuyor: Bir medya kuruluşunun hangi düzenleyiciye tabi olduğu hukuki bir mesele; o kuruluşun gazetecilik faaliyetlerinin “hükümet karşıtı” veya “yalanların merkezi” olarak nitelendirilmesi ise siyasi bir değerlendirme.
Bratina’nın mektubunda bu iki alanın iç içe geçirilmesi, gazeteci örgütlerinin tepkisinin temel nedenlerinden biri.
Alpac Capital neden bu kadar önemli?
Tartışmanın arka planında ANN’nin sahiplik değişimi bulunuyor.
Alpac Capital, United Group’un Adria News Network bünyesindeki medya varlıklarını devralıyor. Sırbistan açısından bunun önemi büyük; çünkü ANN çatısı altında N1, Nova S, Danas ve Radar gibi hükümeti eleştiren yayınlarıyla öne çıkan medya kuruluşları bulunuyor. Alpac Capital ise ANN’nin editoryal bağımsızlığını koruyacağını ve bağımsız gazetecilik ilkelerine bağlı kalacağını açıklamıştı.
Ancak satış daha ilk aşamadan itibaren uluslararası medya kuruluşlarının dikkatini çekti.
Sınır Tanımayan Gazeteciler, satın almanın finansmanının şeffaf biçimde açıklanmasını ve editoryal bağımsızlığı güvence altına alacak bağlayıcı mekanizmaların oluşturulmasını istedi. Uluslararası Basın Enstitüsü de ANN’nin geleceği açısından şeffaflık ve editoryal bağımsızlık konusunda uyarıda bulundu.
Peki Vučić’in rolü ne?
N1’in haberinde dikkat çeken bir başka başlık da Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksandar Vučić’in tepkisi.
Maja Sever, Bratina’nın mektubunun daha geniş bir siyasi planın parçası olabileceğini savunurken, Vučić kendisinin Alpac Capital’in sahibi Pedro Vargas David ile bu süreçte herhangi bir bağlantısı olmadığını söyledi. Cumhurbaşkanı, satıştan herhangi bir çıkar veya komisyon elde etmediğini belirterek suçlamaları reddetti.
Bu nedenle mevcut bilgiler ışığında, “mektubun arkasında doğrudan Vučić var” şeklinde kesin bir hüküm kurmak gazetecilik açısından doğru olmaz. Ancak mektubun, Sırbistan’daki iktidar ile bağımsız medya arasındaki uzun süredir devam eden çatışmanın tam ortasında ortaya çıkması, gelişmenin siyasi boyutunu göz ardı etmeyi de zorlaştırıyor.
Asıl soru: N1 ve Nova S’nin geleceği ne olacak?
Şimdilik en kritik soru, N1 ve Nova S’nin REM’e kaydolup kaydolmayacağından daha kapsamlı.
Asıl mesele, yeni sahiplik döneminde bu kuruluşların editoryal bağımsızlıklarını koruyup koruyamayacakları.
Alpac Capital’in devraldığı medya grubunun bağımsızlığını koruyacağına ilişkin taahhüdü bulunuyor. Buna karşılık Sırbistan hükümetinin en üst düzeyinden gelen yeni düzenleyici talepler ve bakan Bratina’nın kullandığı sert siyasi dil, medya çevrelerinde ciddi soru işaretleri yaratmış durumda.
Bu nedenle Bratina’nın mektubu tek başına bir “medya kapatma kararı” olarak okunmamalı. Fakat devletin, yeni medya sahibine doğrudan müdahil olduğu ve N1 ile Nova S’nin gelecekteki düzenleyici konumuna ilişkin baskı oluşturduğu açık bir siyasi gelişme olarak değerlendirilmesi mümkün.
Sırbistan’da önümüzdeki dönemde tartışmanın yönünü belirleyecek olan ise üç başlık olacak: REM’in tutumu, Alpac Capital’in vereceği yanıt ve Avrupa kurumlarının ANN’nin sahiplik değişimine ilişkin denetimi.
Başka bir ifadeyle, Belgrad’daki tartışma artık yalnızca bir medya kuruluşunun kime ait olduğu sorusundan ibaret değil.
Soru, yeni sahibin kim olduğundan çok, yeni sahip döneminde gazetecilerin ne kadar bağımsız kalabileceği.
